Atış Artığı (svap) Raporlarının Tek Başına Delil Değeri
Ceza yargılamasında "bilimsel delil" algısı, sıklıkla "kesin delil" anlamına gelmektedir. Özellikle ateşli silah olaylarında, şüphelinin elinden veya kıyafetinden alınan svap (el/surat/vücut örnekleri) numunelerinde atış artığına rastlanması, kamuoyunda ve bazen yargılamada "suçluluğun tescili" olarak görülebilmektedir.
Oysa hem adli bilimler hem de Yargıtay’ın yerleşik içtihatları atış artığı bulgusunun tek başına, tartışmasız kesin bir delili olmadığını, bunun "yan delil" niteliğinde olduğunu ve mutlaka diğer olgularla birlikte değerlendirilmesi gerektiğini vurgulamaktadır.
Bu yazımızda; atış artığının teknik tanımı, bulaşma riskleri, raporların delil değeri ve Yargıtay’ın konuya yaklaşımını güncel kararlar ışığında inceleyeceğiz.
ATIŞ ARTIĞI NEDİR, "BARUT İZİ" NEDEN YANILTICIDIR?
Halk arasında ve hatta bazı eski raporlarda "barut izi" olarak tabir edilen bulgu, teknik olarak Atış Artığı (Gunshot Residue - GSR) olarak adlandırılır. Bir silah ateşlendiğinde oluşan artıklar iki ana grupta incelenir:
Organik Artıklar: Yanmamış veya kısmen yanmış barut tanecikleri.
İnorganik Artıklar (Asıl Aranan): Kapsülün (fişeğin dip kısmı) ateşleme iğnesine vurmasıyla oluşan yüksek basınç ve ısı sonucu etrafa saçılan mikroskobik metal partikülleridir.
Klasik kapsüllerde aranan temel üçlü element şunlardır:
Kurşun (Pb)
Baryum (Ba)
Antimon (Sb)
Sadece "Antimon" veya "Kurşun" elementinin tek başına bulunması, bulgunun silahtan mı yoksa çevresel/mesleki bir kaynaktan mı geldiğini ayırt etmede yetersizdir. Modern kriminal incelemelerde (SEM-EDS yöntemi), bu elementlerin tek bir partikül içinde ve karakteristik küresel morpholojide (şekilde) bulunması aranır.
"YAN DELİL" NİTELİĞİ VE BULAŞMA RİSKLERİ
Adli tıp ve kriminal bilimine göre el, yüz veya giyside atış artığı bulunması, kişinin silahı ateşlediği anlamına gelebileceği gibi, şu durumların da göstergesi olabilir:
Yakınlık: Ateş eden kişinin yanında bulunmak.
Temas (Sekonder Bulaşma): Ateş edilmiş bir silaha, kovana, yara yerine veya atış artığı bulaşmış bir yüzeye sonradan dokunmak.
Mesleki/Çevresel Kaynaklar: Havai fişek, kaynak işleri, akü imalatı, cam sektörü veya kömür yakmak.
Yargıtay, bu "bulaşma" ihtimalleri makul bir şekilde ortaya konulduğunda, şüpheden sanık yararlanır ilkesinin işletilmesi gerektiğini altını çizerek belirtmektedir.
YARGITAY KARARLARINA GÖRE SVAP RAPORLARININ DEĞERLENDİRİLMESİ
Aşağıda, Yargıtay Ceza Daireleri ve Ceza Genel Kurulu’nun atış artığı raporlarına yaklaşımını ortaya koyan, ilke niteliğindeki kararların künye ve özetleri yer almaktadır. Bu kararlar, svap bulgusunun "tek başına mahkûmiyet" için yeterli olmadığını göstermektedir.
Atış Artığının "Yan Delil" Olduğu ve Temas İhtimali
Yargıtay 1. Ceza Dairesi Esas No: 2024/3642 | Karar No: 2025/5416 | Karar Tarihi: 02.07.2025
Özet: "...Olay sonrası sanıktan alınan sağ el, yüz ve elbise svapları üzerinde atış artıkları tespit edilmişse de dosyada yer alan diğer tespitler nazarında atış artıklarının ateş etmekten ziyade, ateş edilen silaha, yara yerine veya atış artığı bulunan şeylere dokunmaktan da kaynaklanabileceği, sanığın olay yerinde bulunduğu zamandaki kayıtsız davranışları ile başka nedenlerle oluşma veya sirayet ihtimali tamamen ortadan kalkmayan sağ el, yüz ve elbise svapları üzerindeki atış artıklarının sanığın eylemi gerçekleştirdiği iddiasını kuvvetli bir ihtimalden öteye geçiremediğinin kabul edilmesi gerektiğinin değerlendirilmesi..."
Yargıtay Ceza Genel Kurulu Esas No: 2017/249 | Karar No: 2022/631 | Karar Tarihi: 12.10.2022
Özet: "...Köy muhtarı olan ve tabancası bulunduğu gibi, olayı haber aldıktan sonra jandarma aracına binerek görevli jandarma personeli ile birlikte olay yerine gittiğini, yerdeki taşları çekiştirerek mermi kovanı aradığını, cesedin üzerindeki battaniyeyi kaldırıp cesede baktığını kabul eden sanığın... sol el avuç içerisinde antimon bulunmuş olmasının, yerleşik adli tıp uygulamalarına göre ateş etmekten ziyade, ateş edilen silaha, yara yerine veya atış artığı bulunan şeylere dokunmaktan kaynaklanabileceği de göz ardı edilerek... mahkûmiyet hükümlerinin kurulamayacağı..."
Yargıtay bu kararında atış artığı bulunan bir kişinin, bu artığı ateş etmekten ziyade; silaha, yara yerine veya olay yeri bulgularına dokunarak da edinmiş olabileceğini kabul etmiştir.
Mesleki Kaynaklar ve Antimonun Alternatif Kaynakları
Yargıtay 1. Ceza Dairesi Esas No: 2018/4920 | Karar No: 2021/2909 | Karar Tarihi: 02.03.2021
Özet: "...Her ne kadar sanığın sol el üst bölgesinden alınan svap örneğinde atış artığına rastlanılmış ise de, sanığın camcılık mesleğini icra ettiği ve savunmalarında da atış artığı ile cam üzerinde aynı maddelerin bulunması nedeniyle atış artığına rastlanılmış olabileceğini belirttiği, nitekim dosya arasına alınan raporlardan da anlaşıldığı üzere, camın içinde de antimon gibi atış artığında da tespit edilen elementlerin mevcut olduğu, netice olarak sanığın maktulü öldürdüğüne dair somut, kuşkudan uzak ve kesin delillerin bulunmadığı..."
Yargıtay 6. Ceza Dairesi Esas No: 2023/9995 | Karar No: 2024/11715 | Karar Tarihi: 05.11.2024
Özet: "...kaynak işleri ile uğraşan kişilerde kalıntı bırakan partiküllerin atış artığı partikülleri ile uyumlu olmadığının bildirilmesi karşısında sanığın kıyafetinden elde edilen atış artığı hususunda sanığın savunması lehine şüphe oluştuğu, bu itibarla sanığın mahkumiyetine yeterli, katılan iddiası dışında kesin ve inandırıcı hukuka uygun kanıtlar bulunmadığı gözetilmeden beraati yerine yazılı biçimde mahkumiyet kararı verilmesi..."
Antimon, sadece silahlarda değil cam sanayinde, kömürde, kaynak işlerinde ve havai fişeklerde de bulunur. Sanığın mesleği veya o günkü eylemleri (örn. havai fişek atmak, kömür taşımak) makul şüphe yaratıyorsa mahkûmiyet kurulamayacağına hükmedilmiştir.
Sadece Antimon Bulunması ve Yetersiz Delil
Yargıtay 8. Ceza Dairesi Esas No: 2019/24228 | Karar No: 2022/4577 | Karar Tarihi: 16.03.2022
Özet: "...raporda sanığın sağ el avuç içi ve sağ el üstü svap alma bantlarında atış artıklarından antimona rastlandığının belirtildiği, ancak aynı raporda bulunan atış artığının sanığın mutlaka silahla ateş etmiş olduğuna delalet etmeyeceği, ateş etmiş olan insana temas etmesi veya yanında bulunmuş olmasında dahi bu maddenin tespit edilebileceğinin belirtilmesi karşısında, sanığın atılı suçu işlediğine dair bu raporu destekleyecek başka bir delil elde bulunmadığından, sanığın delil yetersizliği nedeniyle beraati yerine yazılı şekilde mahkumiyetine karar verilmesi..."
Eski yöntemlerle veya sadece element varlığına bakılarak düzenlenen, partikül morfolojisini (şeklini) incelemeyen raporlar ve sadece "antimon" bulunmasına dayalı mahkûmiyetler Yargıtay tarafından bozulmaktadır.
Svapların İncelenmemesi ve Usul Eksiklikleri
Yargıtay 8. Ceza Dairesi Esas No: 2015/11694 | Karar No: 2016/3272 | Karar Tarihi: 14.03.2016
Özet: "...Dosya içeriğinde mevcut svap alma formuna göre, sanıktan... svap alındığının ve alınan svapların adli emanette bulunduğunun anlaşılması karşısında, alınan svapların incelendiğine dair dosya içerisinde bir rapor bulunmadığı anlaşılmakla, svaplar üzerinde inceleme yapılmışsa ilgili raporun getirtilip incelenmesi aksi halde svaplarda atış artığı bulunup bulunmadığının tespiti için inceleme yaptırılarak sonucuna göre sanığın hukuki durumunun tayin ve takdiri gerekirken eksik araştırmayla yazılı şekilde hüküm kurulması..."
Svap alınmasına rağmen laboratuvarda incelenmemesi veya raporun dosyaya gelmemesi de bozma sebebidir. Ayrıca svapların alınma zamanı (olaydan çok sonra) ve usulü (el içi-dışı ayrımı) raporun geçerliliğini etkiler.
Yargıtay içtihatları ve teknik gerçekler ışığında şu sonuçlara varmak mümkündür:
Svap raporu, olayın aydınlatılmasında yardımcı bir "yan delil"dir. Tanık beyanları, balistik incelemeler (silah-mermi uyumu), olay yeri tespitleri ve kamera kayıtları ile desteklenmediği sürece tek başına mahkûmiyet dayanağı olamaz.
Sanığın mesleği (camcı, kaynakçı, havai fişekçi vb.) veya olay sonrası temasları (yaralıya yardım etme, silaha dokunma) makul bir şüphe yaratıyorsa, "Şüpheden Sanık Yararlanır" ilkesi gereği beraat kararı verilmelidir.
Raporda sadece element isimlerinin (Pb, Sb, Ba) geçmesi yeterli değildir; partiküllerin morfolojik yapısının (küresel olup olmadıklarının) ve kombinasyonunun incelenmesi (SEM-EDS) esastır.
Olaydan günler sonra alınan svaplarda negatif sonuç, ateş edilmediğini kanıtlamayacağı gibi; pozitif sonuç da bulaşma ihtimali nedeniyle kesin suçluluk anlamına gelmeyebilir.
Ceza yargılamasında bilimsel veriler, "şüpheyi gidermek" için kullanılmalı, "şüphe yaratmak" için değil. Atış artığı bulgusu, sanığın aleyhine bir karine değil, tüm deliller zincirinin sadece bir halkası olarak değerlendirilmelidir.
